Elektrikli Araçlarda Pert: Kaza Anındaki Rayiç Değer Uyuşmazlığı

Kısa Cevap: Elektrikli Araçta Kavga Pert Kararında Değil, Rayiç Rakamındadır

Elektrikli bir araç kaza yaptığında, hasar batarya kasasına ya da alt gövdeye ulaştıysa onarım bedeli aracın değerine hızla yaklaşır ve sigortacı ağır hasarlı (pert) işlemi yapar. Buraya kadar taraflar çoğu zaman anlaşır. Uyuşmazlık bundan sonra başlar: sigortacı, kaza tarihindeki rayiç değeri piyasanın altında belirler; aracın hasarlı hâli (sovtaj) sizde kalıyorsa bu kez sovtajı yüksek takdir eder. İki hamlenin sonucunda elinize geçen nakit, gerçek zararınızın belirgin biçimde altında kalır. Aracın pert sayılmasını kabul edip yalnızca rayiç ve sovtaj rakamlarına itiraz etmek mümkündür ve uygulamada en çok sonuç veren yol budur. Aşağıda, elektrikli araçlarda rayiç tespitini neden bu kadar tartışmalı hâle getiren yapısal nedenleri ve gerçek bir Tesla Model Y dosyası üzerinden aynı araç için nasıl beş ayrı rakam çıkabildiğini anlatıyoruz.

Elektrikli Araç Neden Bu Kadar Kolay Pert Oluyor?

Kasko sigortasında pert kararı basit bir orana dayanır: onarım maliyeti aracın rizikonun gerçekleştiği tarihteki rayiç değerine yaklaşıyorsa araç ekonomik olarak onarılamaz sayılır. İçten yanmalı bir otomobilde bu eşiği aşmak ciddi bir yapısal hasar gerektirir. Elektrikli araçta ise üç unsur eşiği çok daha erken zorlar:

• Yüksek voltaj batarya paketi tek başına aracın değerinin üçte biri ile yarısı arasındadır. Paket, aracın tabanına yapısal bir eleman olarak entegre edilmiştir; yani sadece bir parça değil, gövdenin bir parçasıdır.
• Üretici, darbe alan pakette kısmi onarıma çoğu zaman izin vermez. Termal kaçak riski nedeniyle kasaya ulaşan darbede paketin tamamının değişimi istenir. Buna soğutma devresi, yüksek voltaj kabloları ve sensörler eklenir.
• Yapısal onarım kısıtları: döküm gövde parçaları ve alüminyum-çelik karma yapı, klasik doğrultma yöntemlerine kapalıdır; bu parçalarda onarım değil değişim gerekir.

Sonuç şudur: dışarıdan bakınca «onarılabilir» görünen bir araç, parça listesi çıkarıldığında birkaç milyon liralık maliyete ulaşır ve pert sınırına dayanır. Aşağıdaki örnekte, 2023 model bir Tesla Model Y için ekspertizin çıkardığı hasar bedeli KDV hariç 1,87 milyon TL’dir (yaklaşık 1,72 milyon TL yedek parça + 145 bin TL işçilik) ve bu, aracın değerinin dörtte üçüne yakındır.

İki Cepheli Hesap: Rayiç Aşağı, Sovtaj Yukarı

Pert işleminde aracın hasarlı hâlini alıkoyuyorsanız (sovtajlı ödeme), elinize geçecek nakit şu formülle bulunur:

Elektrikli araçlarda sovtaj tartışması ayrı bir başlıktır. Batarya modülleri, elektrikli motor ve invertör ikinci el pazarında değerlidir; bu nedenle sovtaj oranı, aynı segmentteki içten yanmalı bir araca göre şaşırtıcı derecede yüksek belirlenebiliyor. Aşağıdaki örnekte sovtaj bedeli 1.488.000 TL olarak takdir edilmiştir; yani aracın değerinin yaklaşık %60’ı. Böyle bir oranda, rayiçteki her yüz bin liralık sapma doğrudan cebinizden çıkar. Sovtaj bedelinin nasıl denetleneceğini sovtaj bedeli rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Somut Örnek: Bir Tesla Model Y Dosyasında Aynı Araç İçin Beş Rakam

Aşağıdaki tablo, uygulamadan alınmış ve tarafların kimliği, dosya numarası, sigorta şirketi ile bilirkişi adları çıkarılarak anonimleştirilmiş derdest bir tahkim dosyasına aittir. Araç 2023 model Tesla Model Y Performance, kaza anında yaklaşık 64.000 km’de, kaza Ocak 2026’da meydana gelmiş, genişletilmiş kasko poliçesi kapsamında pert işlemi görmüştür.

Tablonun anlattığı şey teknik değil, yöntemseldir: ilk rapor dört ayrı kaynaktan veri topladı ve dördünün de en düşüğünün altında bir sonuca vardı. Üstelik benimsenen 2.250.000 TL, raporun kendi galerici tablosundaki ortalamadan (2.275.000 TL) da düşüktür ve tek bir galericinin telefonda verdiği sözlü rakamla birebir aynıdır. Raporda, aralarında 648.205 TL fark bulunan bulguların neden bu şekilde uzlaştırıldığına dair tek cümle yoktur.

Dosyanın parasal sonucu şöyledir: ikinci heyetin belirlediği 2.450.000 TL rayiçten 1.488.000 TL sovtaj düşüldüğünde ödenmesi gereken tutar 962.000 TL’dir. Sigortacı nakit olarak 632.000 TL ödemiştir. Aradaki 330.000 TL, yalnızca rayiç rakamının doğru belirlenmesiyle ortaya çıkan bakiyedir.

Elektrikli Araçta Rayiç Tespitini Zorlaştıran Altı Etken

Rayiç Kaza Tarihine Göre Belirlenir

Sigortacı, sigortalının uğradığı zararı tazmin eder (TTK m. 1459) ve kasko sigortasında bu zarar, aracın rizikonun gerçekleştiği tarihteki rayiç değeridir. Uygulamada en sık karşılaşılan yöntem hatası, bilirkişinin rapor tarihindeki güncel ilanlardan yola çıkıp geriye doğru enflasyon indirimi yapmasıdır. Bu yöntem iki nedenle sakattır:

• Genel tüketici fiyat endeksi, tek bir mal grubunun fiyat hareketini temsil etmez. Elektrikli otomobil segmentinde fiyatı belirleyen değişkenler enflasyondan bağımsız hareket eder.
• Kaza tarihiyle örtüşen ilan verisi çoğu zaman vardır. İlan siteleri geçmiş ilanları göstermese de, kaza tarihine yakın tarihli ekran görüntüleri, ilan numaraları, galeri fiyat listeleri ve yayımlanmış piyasa raporları dosyaya sunulabilir. Bunlar sunulmuşsa bilirkişinin bunları değerlendirmeden geçmesi mümkün değildir.

Poliçenin Kendi Yöntemi Sigortacıyı da Bağlar

Genişletilmiş kasko poliçelerinin birçoğunda «Piyasa Rayiç Değer Tespiti» başlıklı bir özel şart bulunur. Bu şart tespit yöntemini genellikle şöyle kurar: eksper, piyasadan (yetkili satıcılar, ikinci el satıcıları, galeriler) ve internet sitelerinden en az üç teklif alır; piyasa rayiç değeri, bu teklifler ile sigortacının uzman bir dış firmaya yaptırdığı çalışmanın sonucunun ortalaması alınarak belirlenir.

Bu metni poliçeye koyan taraf sigortacıdır. Dolayısıyla:

• Yöntemin unsurları gerçekleşmemişse — teklifler yazılı değilse, internet verisi hesaba hiç katılmamışsa, ortalama alınmamışsa — sonuç poliçeye aykırıdır.
• Genel işlem koşulu niteliğindeki bu hüküm açık değilse ya da birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine, karşı tarafın lehine yorumlanır (TBK m. 23).
• Poliçe ve eklerinde yer alıp teklifnameden farklı olan ve sigortalının aleyhine öngörülen hükümler geçersizdir (TTK m. 1425/2).

Sözlü ve kayda geçirilmemiş galerici beyanı, poliçenin aradığı «teklif» değildir: tarihsiz, imzasız ve karşı tarafça denetlenemez niteliktedir. Üstelik bu beyanlar aracın ait olduğu piyasadan başka bir ildeki işletmelerden alınmışsa temsil gücü daha da zayıflar.

Mutabakatname İmzaladıysanız Dosya Kapanmaz

Pert işlemlerinde sigortacı, ödemeden önce mutabakatname ya da ibraname imzalatır. Bu belgeyi «fazlaya ilişkin haklarım saklı kalmak kaydıyla» şerhi düşerek imzaladıysanız belge ibra niteliği taşımaz; bakiye alacağınızı istemeye devam edebilirsiniz. Şerh düşülmemiş olsa dahi, ödemeyi bir an önce alma zorunluluğu altında imzalanan belgelerin bağlayıcılığı tartışılabilmektedir.

Kararın çerçevesi bizim örneğimizle birebir örtüşüyor: rayiç düşük, sovtaj yüksek, nakit ödeme küçük. Mutabakatın varlığı, rayicin yanlış belirlendiği iddiasını incelemeye engel değildir.

Bilirkişi Raporunu Nasıl Denetlersiniz? Altı Soruluk Kontrol Listesi

Rayiç uyuşmazlıklarında rapora itiraz, çoğu zaman «rakam düşük» demekten ibaret kalıyor ve sonuç vermiyor. İtirazı raporun kendi verileri üzerinden kurmak gerekir. Şu altı soruyu sırayla sorun:

1. Rapor kaç veri kaynağı topladı ve sonucu bunların neresinde? Sonuç, toplanan verilerin tamamının altındaysa açıklanması gereken bir sapma vardır.
2. Veriler arasındaki farkın gerekçesi yazılmış mı? Hangi kaynağa neden üstünlük tanındığı, hangisinin neden dışlandığı yazılmamışsa rapor HMK m. 279 anlamında gerekçeli değildir.
3. Rayiç hangi tarihe göre bulunmuş? Rapor tarihindeki fiyattan geriye endeksleme yapılmışsa yöntem tartışılmalıdır.
4. Dosyaya sunduğunuz emsal ilanlar hakkında tek bir tespit var mı? Sunulan delil hakkında olumlu ya da olumsuz hiçbir değerlendirme yapılmaması başlı başına itiraz sebebidir.
5. Poliçenin kendi tespit yöntemi uygulanmış mı? Yazılı teklif var mı, internet verisi hesaba katılmış mı, ortalama alınmış mı?
6. Versiyon ve donanım doğru mu? Tip kodu, versiyon, yazılım paketleri ve kilometre bandı aracınızla eşleşiyor mu?

Bu sorulardan biri bile karşılıksız kalıyorsa, ek rapor ya da yeni bilirkişi talebi için somut bir dayanağınız var demektir. Yukarıdaki örnekte ilk bilirkişi ek raporunda maddi hatasını kabul etmiş ancak sonucu değiştirmemiş; dosya ancak yeni bir heyet görevlendirildiğinde 2.450.000 TL’ye taşınmıştır. Bu nedenle itiraz dilekçesinde yalnızca ek rapor değil, yeni bilirkişi talebi de açıkça yazılmalıdır.

Adım Adım Ne Yapmalısınız?

1. Kaza tarihli delil toplayın. İlan ekran görüntüleri, ilan numaraları, galeri fiyat listeleri, yazılım paketi faturaları, batarya sağlık raporu.
2. Mutabakatnameyi şerhli imzalayın. «Fazlaya ilişkin haklarım saklıdır» ibaresi olmadan imzalamayın; ödeme zaten yapılacaktır.
3. Sovtajı ayrıca sorgulayın. Hasarlı hâlin gerçekten o bedele satılabildiğini gösterin; sovtaj ihalesine ilişkin belgeleri isteyin.
4. Sigorta şirketine yazılı başvuru yapın ve on beş günlük süreyi bekleyin.
5. Sigorta Tahkim Komisyonuna kısmi başvuru yapın; bilirkişi raporundan sonra talebinizi artırın. Süreç ve masraflar için tahkim rehberimize bakabilirsiniz.
6. Rapora, kendi tablosu üzerinden itiraz edin ve gerekiyorsa yeni bilirkişi talep edin.

Aynı kazada aracınız onarılabilir durumdaysa tabloya değer kaybı ve eksik ödenen onarım bedeli kalemleri de eklenir; pert hâlinde ise bu kalemler yerini rayiç ve sovtaj tartışmasına bırakır. Ödenen tutarın eksikliğine ilişkin genel çerçeveyi bakiye hasar ve eksik ödeme yazımızda, pert bedeline itirazın usulünü ise pert bedeline itiraz yazımızda bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın poliçe özel şartları, hasar tablosu ve delil durumu farklıdır. Aktarılan örnek, tarafların kimliği ve dosya bilgileri çıkarılarak anonimleştirilmiştir.